Live Live

Legendarisch spektakelstuk Op Het Puin dit jaar in reprise

Gepubliceerd: Woensdag 04 maart 2020 11:46

Legendarisch spektakelstuk Op Het Puin dit jaar in reprise

Het moest een sprankje hoop brengen voor de Arnhemmers die in 1946 waren teruggekeerd naar een kapotgeschoten stad.

Maar op de tweede dag van de uitvoering van theaterstuk Op het Puin regende het pijpenstelen...

Toch waren op 11, 13 en 14 mei 1946 maar liefst vijfduizend Arnhemmers getuige van een bijzondere theatervoorstelling bij de ruïne van de Eusebiuskerk. Ook Prinses Juliana was erbij, met regenkapje op en laarzen aan, en vergezeld door haar man Prins Bernhard. Het stuk zal, als alles volgens plan verloopt, dit jaar gedeeltelijk opnieuw te zien zijn... Dankzij muziekbibliothecaris Pieter Goossen, die er onlangs voor zorgde dat de originele partituur van het stuk weer boven water kwam.

Het betere speurwerk…
Voor de goede orde, de partituur dook niet op in Rozet zelf, mocht u dat denken. Ook is hij niet bij toeval boven komen drijven. Er werd al langer intensief naar gezocht. Al in 1993 deed journalist John Frequin een poging om het stuk te vinden, maar hij vond alleen het klavieruittreksel; de pianoversie met koor. Niet de partituur zelf, ook niet bij het Nederlands Muziekinstituut in Den Haag. Op verzoek van Goossen dook men daar in het nog niet ontsloten archief van componist Robert de Roos, waar het uiteindelijk alsnog gevonden werd. Er zat geen titelpagina bij, waardoor het waarschijnlijk al die tijd onopgemerkt is gebleven. Maar bij een kritischer blik vielen toch ineens de krabbels in potlood boven aan het eerste blad op: “Op Het Puin”, omringd door heel veel vraagtekens. Na vergelijking met de pianoversie wist Goossen het zeker. Hij had beet…

Hart onder de riem
Op het Puin is een combinatie van muziek, zang en toneel in drie aktes: opkomst van een dictatuur, vrede en wederopbouw. En die wederopbouw, daar zat Arnhem vlak na de oorlog middenin. De stad was volledig vernield. Arnhemmers konden pas na een half jaar tot negen maanden na hun vlucht terug naar hun huizen, en troffen die vaak leeggeplunderd en zonder ramen aan. Áls ze al een huis hadden om naar terug te komen. Bewoners van wie het huis helemaal in puin lag, konden vaak niet anders dan intrekken bij huizen van andere families, met alle spanningen en ongemak van dien. Er moest kortom, onder hachelijke omstandigheden, onvoorstelbaar veel werk worden verzet.

Organisatie Nederlands Volksherstel, de overkoepelende hulporganisatie die Nederlanders vooruit wilde helpen in materieel, maar ook in mentaal opzicht, startte een actie: Hulp Actie Rode Kruis, kortweg H.A.R.K genoemd. Men vond dat er een theaterstuk moest komen om de Arnhemmers een morele oppepper te geven. En aldus geschiedde. Regie kwam in handen van Abraham van der Vies. Niet de minste; hij was ook de oprichter van het Scapino Ballet. Zijn goede vriend, componist Robert de Roos, tekende voor de muziek. Binnen een week(!) had hij de partituur voor één orkest en drie koren op papier staan.

De Velpse Meia Kaas-Albarda schreef de tekst, op basis van haar eigen ervaringen als evacuée. Net als heel veel Arnhemmers moest ze tijdens de Slag om Arnhem, met haar kleine kinderen de stad halsoverkop verlaten. In haar eentje: haar halfjoodse man Andries was weggevoerd naar concentratiekamp Buchenwald. Hij overleefde het kamp. Hun huwelijk overleefde het niet. Vanuit dat perspectief ontstond het verhaal van Op Het Puin; een hart onder de riem voor alle Arnhemmers die bij de wederopbouw weer bij nul moesten beginnen.

Massaal kijkspel
Onder toezicht van medeorganisator ir. J.P. van Muijlwijk zocht men een locatie om het stuk uit te voeren. Eerst was dat de Sonsbeekweide, later werd het de Eusebiuskerk - of wat er toen nog van over was. Al snel bleek dat een opvoering op 5 mei, Bevrijdingsdag 1946, nét niet haalbaar was. Uiteindelijk werd het dus een week later.

Met de Arnhemse Orkest Vereniging (voorloper van het Gelders Orkest), drie koren - het Enka Mannenkoor, het Paasberg Vrouwenkoor, het St. Joseph Knapenkoor en nog pakweg vijfhonderd Arnhemse jongeren, werd op 11, 13 en 14 mei een weergaloos spektakelstuk neergezet, compleet met licht- en geluidseffecten. De toneelvloer voor de verwoeste kerk bestond uit 750 planken en een afgedankte Canadese Baileybrug, voorheen een van de noodbruggen die de roemruchte John Frostbrug moesten vervangen. Symbolischer kon haast niet. De Arnhemsche Courant was er lyrisch over:

De werkelijkheid echter overtreft de fantasie verre… …Een verrassing, die elkeen den guren wind braveeren deed en vergeten, vanaf den eersten proloogregel tot het oogenblik, dat het nuchtere licht weer aanflitste, het romantische tafereel op het kolossale podium verbleekende.
Grootsch is de werking van dit massale kijkspel, grootsch door zijn kleurrijke dynamiek tegen de statische rust van de gunstigste coulisse, die men zich maar wenschen kon. Onze kerk 'kreeg in den gloed der schijnwerpers een schoonheid, een plastiek, een ruimtewerking in haar geschonden gothiek, dat zij velen een — helaas postume — openbaring is geworden. (Bron: Arnhemsche Courant, 13 mei 1946)

Hoe het klonk? “Geen idéé…”
Afgelopen zondagmiddag 1 maart hield Pieter Goossen er een drukbezochte lezing over in het Erfgoedcentrum van Rozet. Onder de toeschouwers was zelfs iemand die had meegedaan aan het stuk. Hij zong in het jongerenkoor St. Joseph. Vooral veel moeten wachten, zo herinnerde hij zich de voorstelling.

Maar muziekrecensenten die erbij waren spraken vol lof over wat ze te horen en te zien hadden gekregen. Zelf heeft Pieter Goossen er geen idee van hoe het heeft geklonken. Hij weet alleen uit tweede hand dat het indrukwekkend moet zijn geweest. “Je kunt het naspelen op de piano, maar dat is natuurlijk niet hetzelfde.” Er waren grammofoonplaten gemaakt, die als ‘geluidsband’ moesten dienen op de derde dag van de uitvoering, toen het orkest niet kon meespelen. Maar die zijn, helaas, nooit teruggevonden.

Over de tekst, zo vertelt Goossen, waren sommigen minder enthousiast. Bombastisch en barok - ‘een slappen limonadetekst’ volgens een van de recensenten. Ook de socialistische inslag van de schrijvers zal niet iedereen hebben aangesproken.

In een nieuw jasje
Voor de reprise in mei dit jaar zal de tekst dan ook naar deze tijd worden vertaald. Volgens Pieter Goossen kan dat heel goed, vanwege het universele karakter van het stuk. Het is ook wat hem er zo aan raakt: de “helicopterview” zoals hij het zelf verwoordt. Zo wordt er niet gewezen naar de Duitse bezetter. “(De schrijvers, red.)… kijken naar de machinaties van een dictatuur, hoe die ontstaat. Dat raakt me heel erg.”

De actuele thema’s, daar willen de makers van nu gebruik van maken. Poets de hoogdravende, ouderwetse taal een beetje op, haal de ideologische ‘propaganda’ er uit en je houdt een tekst over met beelden die ook nu mensen zullen aanspreken. Zo, zegt Pieter Goossen daarover, kunnen de schrijvers bijvoorbeeld “…kijken naar mensen die hierheen zijn gevlucht - wat voor problemen die zouden krijgen als ze teruggaan.”

Muzikaal is nog niet alles rond. Een koor is er al: het Arnhems Oratorium Koor. Maar het orkest dat wil meewerken, is een harmonieorkest, terwijl het stuk is geschreven voor een symfonieorkest zonder strijkers. “We hebben dus een projectorkest in elkaar gezet, waarvoor we nog muzikanten zoeken.”

Theater Na de Dam
Maar als alles volgens plan gaat, zal het dan op 3 en 4 mei van dit jaar gebeuren, in Tuin de Lage Oorsprong in Oosterbeek. Organisatoren zijn Erfgoedcentrum Rozet en muziektheater De Plaats. Dirigent Jürgen Nab leidt het projectorkest uit de Koninklijke Harmonie Oosterbeek, met zang van het Arnhems Oratoriumkoor. Wel iets om naar uit te kijken, want dan horen we eindelijk hoe het toen in 1946 klonk. Deze keer wordt het wel vastgelegd op band, zodat het voor de toekomst bewaard blijft.

De muziek van Op het Puin vormt onderdeel van een groter theaterproject, in het kader van het landelijk herdenkingsevenement Theater Na de Dam. Er spelen dan in het hele land gelijktijdig achtentwintig jongerenvoorstellingen over de Tweede Wereldoorlog.

Onder leiding van theatermaker Floris Rijsdam verdiepen Arnhemse jongeren zich in de geschiedenis van Tuin de Lage Oorsprong. Deze plek lag tijdens de Slag om Arnhem op 28 september pal in de vuurlinie.

Terug naar de Eusebius
En dan is de uitvoering in Oosterbeek nog maar een voorproefje. Er zijn namelijk ook al plannen om Op het Puin op 5 mei 2021, 75 jaar na de première, weer terug te laten keren naar de plek waar het oorspronkelijk werd opgevoerd: in en om de Eusebiuskerk. De puinhopen van toen zijn verdwenen, maar het spektakel zal er niet minder om zijn…

Het gesprek met muziekbibliothecaris Pieter Goossen kunt u beluisteren op Audiomack: https://audiomack.com/song/rtvarnhem/op-het-puin-pieter-goossen

Speeltijden Op het Puin 2020, Tuin de Lage Oorsprong Oosterbeek:
Zondag 3 mei 2020, 14:00 uur en 16:00 uur
Maandag 4 mei 2020, 18:30 uur en 21:00 uur

(Bronnen: Arnhemsche Courant, Lezing Op het Puin, door Pieter Goossen, 01-03-2020. Foto: Het Geldersch Archief)



Deel deze pagina: